Terapia czy teatr?
(Spowiedź artystów niecodziennych)

Teatroterapia. Na pewno sposób leczenia, a może i nowa forma teatru?
Coraz częściej pojawiają się głosy, że tę działalność należy uznać za sztukę, a jej uczestników za artystów.

Spowiedź w drewnie pióra Jana Wilkowskiego opowiada o losach Jaśka Świątkarza, który przez całe swoje życie strugał figury świętych. Opuszczony, samotny, stary rzeźbiarz w godzinie śmierci spowiada się figurze Jezusa Frasobliwego ze swojego "zywobycia". Największym grzechem ludowego twórcy jest brak talentu. Rzeźby, które stworzył, są koślawe, chropawe, pełne wad.
Daleko im do boskiej doskonałości.

Nie byłoby zapewne nic niezwykłego w tym wydarzeniu, gdyby nie fakt, że jego aktorami są uczestnicy Warsztatów Terapii Zajęciowej. Los postaci scenicznych wymownie splata się z prawdziwym życiem aktorów, którzy się w nie wcielili. Za drewnianymi świętymi kryją się ludzie niepełnosprawni. Ograniczenia skazywały ich na klatkę odosobnienia. Możliwość pracy w Warsztatach Terapii Zajęciowej otworzyła przed nimi szansę zmiany losu.

Warsztaty powstały w 1995 roku z inicjatywy Marii Pietruszy-Budzyńskiej. Pomysł teatroterapii powstał, kiedy pani Maria prowadziła Teatrzyk Roślinka przy Szkole Specjalnej nr 26 w Lublinie.
Pierwszym zabiegiem terapeutycznym było malowanie twarzy aktorom.

Nie było łatwo przekonać dyrektora Teatru im. J. Osterwy Cezarego Karpińskiego, aby przyjął pod swoje skrzydła grupę niepełnosprawnych aktorów i zawarł z nimi umowy o pracę. Ale tak właśnie się stało. WTZ Teatroterapia w Lublinie, jako jedyna tego typu placówka w Polsce, przynależą formalnie do repertuarowego teatru. Działalność tę finansuje Polski Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych, ale wszystkie pieniądze przechodzą przez teatr.

Terapia polega na pobudzaniu aktywności ludzi niepełnosprawnych we wszystkich wymiarach życia. Zostają oni wyposażeni w techniki, które pozwalają ukryć ich braki.

- Oni funkcjonują bardziej na poziomie emocjonalnym, dlatego jest tak ważne, aby teatr przemawiał do nich właśnie poprzez emocje - tłumaczy Maria Pietruszy-Budzyńska.

Każde przedstawienie dla aktorów jest świętem i przeżyciem. Aby wypadli jak najlepiej na scenie, niezbędna jest chwila wyciszenia przed występem.

Na scenie mówią o cierpieniu i radości. Pod wpływem wspólnego tworzenia teatru z ludzi słabych wyrastają silne i piękne osoby. Pani Maria nazywa to "cudem przemiany". Z racji tego wzrastania coraz częściej domagają się uznania ich za "normalnych ludzi". Agnieszka często pyta: - Dlaczego ja jestem nazywana niepełnosprawną? Przecież umiem się ubrać, umiem sobie kupić ubranie, potrafię śpiewać, umiem kochać.

Właśnie scena ujawniła, że Agnieszka nie ma wyczucia przestrzeni. Po zastosowaniu ćwiczeń okazało się, że przeszkodą jest jej słaby wzrok.
W pewnym momencie zaufała terapeutom i z całą świadomością zaczęła się poddawać procesowi rehabilitacji.

- Agnieszka pięknieje nam z roku na rok. Jest zadbana, maluje się, ładnie zachowuje się w towarzystwie. Potrafi przytaknąć, zabrać głos, naprawdę wygląda na bardzo mądrą osobę. To jest nasz wspólny sukces - z dumą mówi o niej Maria.

Koluś, bo tak nazywają Artura teatralni przyjaciele, spędził długie lata w domu. Kiedy po raz pierwszy pojawił się na warsztatach, przynieśli go na rękach jego bracia. Przez trzy czwarte życia świat dla Artura zamykał się w czterech ścianach jego pokoju. Długotrwała izolacja spowodowała, że nie potrafił się samodzielnie poruszać. Wstydził się tego, ale nie miał siły i motywacji, żeby to zmienić.

Pani Maria tak tworzy spektakle, aby odtwarzane przez aktorów postacie odzwierciedlały ich własne przeżycia. Scena pozwala na przyznanie się do najskrytszych uczuć, które w codziennym życiu są zbyt bolesne, żeby o nich mówić. Koluś w pierwszym spektaklu opowiadał o swoich łzach, do których nigdy dotychczas nie chciał się przyznać.

- Potem powstał film pod tytułem Był sobie klaun, gdzie on tymi swoimi strasznie drapieżnymi rękami składa serce w proch potrzaskane. Składa je z kawałeczków i płacze nad tą miłością. Ta rola jest skomponowana w sposób szczególny. Nikt inny tak by tego nie zrobił - pani Maria ze wzruszeniem mówi o początkach drogi artystycznej "swojego" aktora.

Każda rola pisana jest na miarę wykonawcy w taki sposób, aby zatuszować jego braki - taka jest podstawowa zasada ustanowiona przez Marię. Jacek w swoim spektaklu ją złamał, pokazując niepełnosprawność Kolusia. W jednej ze scen można podziwiać atletyczny tors Kolusia, którego nie powstydziłby się niejeden zdrowy mężczyzna. Dzięki tej roli Artur przestał się wstydzić własnego ciała, co sprawiło, że ma większe poczucie własnej wartości.

- Dzięki Labiryntowi Koluś ma więcej kolegów. Już nie staną do ukłonów bez niego - mówi Jacek.

Mariusz jest sprawnym mężczyzną. Chętnie pomaga przy dekoracjach, naprawia drobne usterki w sprzęcie elektronicznym. Zawsze można na niego liczyć. Ale ten pozornie zdrowy człowiek jest chory na epilepsję, a dolegliwości związane z tą chorobą nie pozwalają mu na normalne funkcjonowanie w społeczeństwie. Skostniały i utarty pogląd na niepełnosprawność sprawił, że Mariusz boi się nawet myśleć o założeniu rodziny.

- Gdybym nie przyszedł na warsztaty, byłbym do końca życia człowiekiem niepełnosprawnym, chorym. Warsztaty mnie leczą, może bardziej niż tabletki, które na co dzień połykam - wyznaje Mariusz.

Lekarze dowodzą, że istotnym elementem terapii jest zajęcie, które angażuje wszystkie siły chorego, odwracając jego uwagę od lęku przed kolejnym atakiem. Takim zajęciem dla Mariusza jest teatr.

Jego marzeniem jest zostać aktorem i występować na scenach całego świata. Konsekwentnie je realizuje, czego dowodem jest przedstawienie, w którym zagrał główną rolę Jaśka Świątkarza.

Nie było to zadanie łatwe, gdyż był to pierwszy w historii warsztatów spektakl z użyciem słowa. Dodatkową trudnością dla aktorów była gwara góralska, jaką został napisany dramat.

Taki punkt widzenia prezentuje Toon Baro z Belgii. Traktuje on swoją pracę z ludźmi upośledzonymi jako tworzenie teatru, w którym właśnie niepełnosprawność aktorów jest wartością. We Francji istnieje grupa aktorów niepełnosprawnych umysłowo pod nazwą La Compagnie de leOiseau-Mouche (Grupa Koliber), której działalność uznaje się za profesjonalną. Przedstawienia zespołu są prezentowane i oferowane w państwowych ośrodkach dramatycznych, scenach narodowych itp. Jedynym celem aktorów jest stworzenie dzieła sztuki.

Maria Pietruszy-Budzyńska nie mówi o wielkiej sztuce, ale dba o wartość artystyczną swoich spektakli.
- Moim głównym celem jest człowiek, który dostał szansę rozwoju, a dzięki uczestnictwu w teatralnej wspólnocie uwolnił się od samotności - mówi Maria.

Teatr aktywizuje umysł i ciało. Pantomima, taniec, muzyka, zajęcia plastyczne poprawiają sprawność fizyczną, rozwijają wyobraźnię, uczą koncentracji, poszerzają widzenie świata. Między uczestnikami spektaklu powstają więzy. Występ przed publicznością przełamuje stereotypy żywe w "zdrowym społeczeństwie". Pozwala zobaczyć prawdziwą twarz człowieka niepełnosprawnego, który przez swoje szczere emocje mówi nam o świecie więcej niż dostrzegamy sami.