Filozofia zen

Ogólne podstawy filozoficzne zen są podobne do całego buddyzmu. W zen kładzie się jednak nacisk na pozaracjonalne elementy tej religii i ignoruje się wszelkie racjonalne systemy budowane przez inne odłamy buddyzmu. Celem wszystkich praktyk zen jest osiągnięcie pełnego oświecenia. Oznacza to stan przekroczenia swojego ja i pełnego zespolenia się z absolutną Pustką, która stanowi podstawę wszelkiego bytu. Poznanie Pustki jest poza możliwościami rozumu racjonalnego, można jej jednak doświadczyc. Ściśle biorąc trwalośc wszelkich bytów jest w rozumieniu zen jedynie złudzeniem - według zen jest tylko dzianie się. Dzianie się jest rodzajem przypadkowych "turbulencji" przekształcających Pustkę w złudzenia bytów. Wszystko się tylko dzieje - powstaje i zaraz przemija. Dla zen złudzeniem jest także czas i przestrzeń. Według zen jest tylko "tutaj" i "teraz", albo mówiąc inaczej "jest tylko ta chwila" i "jest tylko to miejsce". "To co było, to co będzie, to co jest z tyłu, przodu, z góry i z dołu" to tylko konstrukcja umysłu, która nie odzwierciedla rzeczywistości. Jakkolwiek powstało wiele traktatów filozoficznych opartych na duchu zen, mają one wtórne znaczenie do najważniejszego celu tej religii - rozwijania praktyk medytacyjnych prowadzących do jak najszybszego osiągnięcia oświecenia.

Artystyczne przejawy zen

Słowo "zen" oznacza jednocześnie stan najwyższego oświecenia jak i samą "niewypowiedzaną" naturę tego z czym oświecony się styka i jednoczy. Ze względu na to, że nie da się bezpośrednio w słowach przekazać prawdziwej natury zen, gdyż z definicji umyka ona rozumowemu poznaniu, wielu mistrzów przekazuje ją poprzez paradoksalne pytania i przypowieści, zwane koanami (kong-an).
Najbardziej znanym przejawem zen w sztuce jest oparta na paradoksach i nieoczekiwanych skojarzeniach poezja krótkich form haiku. Również niektóre rodzaje malarstwa, muzyki i teatru japońskiego, takie jak na przykład teatr kabuki są przeniknięte głęboko duchem zen. Słynne są też ogrody zen, z których najciekawsze znajdują się w Kyōto. Artysta działający w duchu zen traktuje akt tworzenia jako rodzaj medytacji. Ma go ona przybliżyć do oświecenia a zawarte w niej okruchy Zen mogą natchnąć kogoś do wejścia na ścieżkę oświecenia. W przypadku osób już zaangażowanych w praktyki medytacyjne okruchy te mogą zadziałać jak katalizator przyspieszający osiągnięcie oświecenia. Charakterystycznymi cechami estetyki zen są: maksymalna prostota, surowość i klarowność formy, oraz "gra z umysłem i postrzeganiem" oparta na paradoksalnych, przypadkowych skojarzeniach i podświadomie odbieranych impresjach.